تاریخچه تنبک

اغلب موسیقی شناسان و پژوهشگران اذعان دارند که تنبک، با همه ی سادگی در ساختار، کامل ترین و در عین حال پیچیده ترین ساز کوبه ای جهان در بیان ریتم و زمان است.
افزون بر این در طول سده ی گذشته، بارها از موسیقی دانان برجسته داخلی و خارجی شنیده شده است؛ لهجه و قدرت گفتار موسیقایی تنبک به گونه ای است که باید آن را در زمره ی سازهای نغمه پرداز (=ملودیک) به شمار آورد. به طور مشخص در دهه های اولیه ی همین قرن، در طی سفر یکی از آهنگسازان بزرگ روس به ایران و مشاهده ی هنرنمایی استاد حسین تهرانی در همراهی با ارکسترهایی از وزیری و صبا، وی با قاطعیت بر این ویژگی تأکید کرده بود. در چند دهه ی اخیر نیز شاهد رشد بسیار فزاینده ی تکنیک در نوازندگی این ساز و نقش جدی تر آن در قالب ارکستر و اجرا بوده ایم که در مقایسه با آن چه از ضبط های باقی مانده از تنبک نوازی عصر قاجار در اختیار داریم، فاصله ای نجومی احساس می شود.
به راستی دلیل این همه اختلاف چیست؟ آیا می توان پذیرفت که تا پیش از سیر تکاملی یاد شده، ریتم و کوبه نوازی و نهایتاً تنبک نوازی در ایران از سطح مطلوبی برخوردار نبوده است؟!
با کمترین آگاهی از پیشینه ی فرهنگ موسیقی ایران، جواب این سئوال منفی خواهد بود. اما فراتر از آن هنگامی که بازسازی؛ ساختار آهنگسازی نظام مُدال و دوره های ایقاعی پیش از صفویه (در عصر عبدالقادر مراغی و پیش تر از آن را) در آلبوم های «سرخانه» و «شوق نامه» مرور می کنیم، در کمال حیرت و اندوه این بار از خود می پرسیم؛ دلیل این همه دوری از اصل پیشرو و آن همه دستاوردهای کم نظیر که در هر برهه به اوج کمال خو می رسیده، چه بوده است؟ با این پرسش و پاسخ به آسانی درمی یابیم؛ اگرچه از کهن ترین روزگاران، نشانه هایی از تنبک، مشابه با نام و ساختار کنونی آن وجود داشته و متن پیش رو نیز با استناد به شواهد و مدارکی بر آن تأکید می کند، اما متأسفانه برای تاریخچه ی این ساز نیز سرنوشتی بهتر از سایر سازها و دیگر اجزای فرهنگ موسیقی ایران، رقم نخورده است.
آن چه از ایران پیش از اسلام درباره تنبک به جای مانده، با همه ی فراوانی بُعد زمان، دست کم از منظر واژه شناسی، بسی فزون تر از اطلاعات دست و پا شکسته و مملو از تردید دوازده قرن بعد از اسلام تا آغاز دوره ی قاجار است. دلایل عمده ی این نقصان می تواند تاریخ نویسی عربی برای ایران و نیز محدودیت های سیاسی و حکومتی سلسله ها بوده باشد. در این میان گسست های فرهنگ ادوار نیز مزید بر علت بوده است.
باری این دیباچه بر آن است تا ضمن بررسی متون کهن ایران پیش از اسلام و آثار موسیقایی بازمانده در دیگر نقاط جهان، گم شده های تاریخ این ساز را به گونه ای دیگر جستجو نماید؛
تئوری های پیرامون تحول واژگان دومبلک (=دومبرک)، تبوراک، تبیر، طبل، پلنگ و... که برای اولین بار توسط نگارنده در این پژوهش مطرح شده است، به همراه شرح مختصری از تاریخ نخستین کوبه ها در اقصا نقاط جهان و نیز مقایسه سازهای کوبه ای و نام واژه های آن ها، می تواند هریک راهنمایی مفید برای رهیافت به تاریکی های تاریخ موسیقی این سرزمین باشد.
اولین نمونه ضبط هایی که از این ساز در دست می باشد مربوط به زمان قاجار است (بین سال های ۱۲۵۸  تا  ۱۲۹۳  ه ش). ساز تنبک در چند دهه های گذشته پیشرفت قابل توجه ای داشته است به گونه ای که تبدیل به یک ساز تکنوازی شده است.
بیشینه :
پیشینه تنبک با نام‌های پهلوی دمبلک به پیش از اسلام می‌رسد و بنابر نظر دکتر معین دمبک صورت دگرگون‌شدهٔ همین نام است.
تنبک در چند دهه اخیر پیشرفت چشم‌گیری کرده و حتی به عنوان سازی تکنواز و مستقل نیز مطرح شده‌است.
ریشه ی نام:
دربارهٔ وجه تسمیه این ساز، هنوز یک رای نهایی حاصل نشده‌است. بهمن رجبی معتقداست که نام این ساز در اصل تنبک بوده و تبدیل آن به تمبک به دلیل قلب حرف «ن» ساکن به «م»، قبل از حرف «ب» است؛ مثل اتفاقی که در تلفظ واژهٔ «شنبه» می‌افتد. (تنبک و نگرشی به ریتم از زوایای مختلف نوشته بهمن رجبی) اما گروهی دیگر اعتقاد دارند که صورت «تنبک» منشاء منطقی نداشته و به همین دلیل به اشتباه در میان مردم رواج یافته‌است. اما در نوازندگی این ساز از تکنیک‌هایی به نام‌های «تُم»، «بک»، «پلنگ» و «ریز» استفاده می‌شود؛ بنابراین چندان بعید نیست اگر نامگذاری «تمبک» بر اساس همین اسامی صورت گرفته باشد. از دیدگاه زبان‌شناسان واژه Tambourine که در زبان‌های اروپایی برای تمبک به کار می‌رود از واژه تنبور پهلوی وام گرفته شده‌است.
معرفی ساز تنبک:
ساز تنبک از مهمترین سازهای کوبه ای – پوستی ایران به شمار می رود که در ارکستر ایرانی نقش بسیار مهمی را ایفا می کند. از این رو در این مقاله قصد داریم با معرفی تنبک در زمینه های مختلف شما را بیشتر با آن آشنا کنیم .
از آنجا که وزن در موسیقی ایرانی حائز اهمیت است، نقش این ساز در گروه های موسیقی ایرانی بسیار چشمگیر می باشد. این ساز به نوازنده این امکان را می دهد که از تمام انگشتان دو دست خود استفاده کند. لذا نوازندگی این ساز مستلزم قدرت بالای تکنیکی و متریکی می باشد.
تحولات تکنیکی:
نوازندگان ساز تنبک در زمان قاجار از تکنیک های قابل ملاحظه ای برخوردار نبودند و این ساز بیشتر به عنوان یک ساز همراهی کننده با ساز تار، سنتور، کمانچه و … ایفای نقش می کرد. با ظهور استاد حسین تهرانی، تحولات چشمگیری هم از نظر تکنیک و هم از نظر متریک در این ساز صورت گرفت و اولین کتاب آموزش تنبک نوازی در این دوره نوشته شد. همچنین اولین گروه تنبک نوازی و تکنوازی تنبک در این زمان رخ داد.
ساختمان تنبک
1.دهانه بزرگ
2.پوست
3.تنه تنبک
4.نفیر یا گلویی
5.دهانه کوچک
از حلقه در انگشت‌های وسطی دستان می‌توان با زدن روی پوست دهانه بزرگ چسبیده به تنه و شیارهای روی تنه با کشیدن حلقه‌ها اصوات و شیرین کاری‌های متنوع و جالبی اجرا کرد.
برخی از تنبک نوازان خود آموخته تاثیر گذار:
منظور از تنبک نوازان خودآموخته ، نوازندگانی هستند که به طور مستمر یا حداقل یک دوره ۲ ساله شاگردی سینه به سینه نکرده اند. بیشتر این نوازندگان یا مدت محدودی در نزد اساتید زمان درس گرفته اند و یا اینکه به وسیله آثار صوتی و تصویری به صورت خودآموخته آموزش دیده اند
برخی از نتبک نوازان خودآموخته عبارتند از: :محمد اخوان
ارژنگ کامکار
مجید خلج
پژمان حدادی
نوید افقه
محمدقوی حلم
سعید رودباری
نوازندگان تاثیر گذار تنبک:

برچسب ها :